Jak podważać utrwalone przekonania i rozwijać otwartość umysłu

Pisarze często badają złożoność ludzkiego rozumienia. Lew Tołstoj zauważył: „Najtrudniejsze zagadnienia można wyjaśnić najmniej pojętnemu człowiekowi, jeśli nie wyrobił sobie jeszcze zdania; lecz najprostszej rzeczy nie da się objaśnić najinteligentniejszemu, jeśli jest całkowicie przekonany, że już wie, co mu przedstawiono”.

Obserwacja ta odpowiada długo rozpowszechnionemu poglądowi psychologii: wiele osób silnie opiera się zmianie zdania. Ta sztywność, wzmacniana przez media społecznościowe, była często wskazywana jako przyczyna rosnącej polaryzacji politycznej ostatnich dwóch dekad.

Nowsze ustalenia dają więcej nadziei. Stephanie Dolbier z University of California w Los Angeles i współpracownicy opisują w nowej publikacji kilka sposobów wspierania otwartości. Kluczowa wydaje się zdolność znoszenia emocjonalnego dyskomfortu.

Czym jest otwartość umysłu?

Jak wiele cech psychologicznych, występuje ona na kontinuum. Ocenia się ją między innymi przez zgodę ze stwierdzeniami:

• Należy uwzględniać dowody przeczące preferowanym wnioskom.
• Przy trudnym pytaniu warto rozważyć kilka odpowiedzi przed wyciągnięciem wniosku.

Przeciwną postawę wyraża na przykład:

• Zmiana zdania jest oznaką słabości.

Osoby silnie popierające pierwsze dwa zdania i odrzucające trzecie zwykle uważa się za bardziej otwarte. Chętniej analizują inne perspektywy i aktualizują poglądy pod wpływem nowych informacji, zamiast trzymać się jednej wersji.

Zalety elastyczności intelektualnej

Otwarte myślenie daje wymierne korzyści. Philip Tetlock z University of Pennsylvania i jego zespół wykazali związek z trafnością prognoz. W dwuletnim konkursie z ponad 700 uczestnikami „superprognostycy” osiągali znacznie lepsze wyniki od przeciętnych i byli bardziej skłonni zmieniać zdanie wobec nowych dowodów.

Elastyczność chroni również przed irracjonalnymi przekonaniami. Teorie spiskowe często wykorzystują pochopne wnioski o złożonych wydarzeniach. Otwarty umysł sprzyja dokładniejszej analizie.

Co utrudnia otwartość?

Przyznanie się do błędu może wywołać wstyd i zranić ego; ludzie pozostają więc przy zdaniu, by zachować twarz. Poglądy religijne i polityczne są też często częścią tożsamości. Ich zmiana może wydawać się zagrożeniem dla całego obrazu siebie.

Mózg chroni ego przez „rozumowanie motywowane”: szuka informacji potwierdzających założenia, nawet kosztem błędów logicznych, dezinformacji czy obronnej reakcji na krytykę.

Strategie rozwijania otwartości

Potrzebna jest odwaga wobec wewnętrznego dyskomfortu. Pierwszy krok to lepsze rozpoznawanie emocji. Badanie z 2019 roku nad „mądrym rozumowaniem” wskazało, że osoby opisujące uczucia z większą precyzją lepiej uwzględniają różne perspektywy niż te, które określają je jedynie jako „dobre” albo „złe”.

Świadomość może ujawnić, że frustracja wobec odmiennego zdania nie wynika z cudzej niewiedzy, lecz z trudności wyrażenia własnych myśli lub lęku przed oceną inteligencji. To ułatwia krytyczną ocenę własnych argumentów i zmianę stanowiska.

Może też wyjaśniać, dlaczego uważność pomaga części osób rozumować racjonalniej. Obserwacja stanów wewnętrznych ułatwia rozpoznanie i pominięcie odruchowych reakcji na przeciwne poglądy, prowadząc do bardziej wyważonych wniosków.

Innym sposobem jest odgrywanie roli. Uczestnicy jednego badania wyobrażali sobie postać reagującą na trudności z naukowym obiektywizmem i analitycznym dystansem. Po ćwiczeniu byli bardziej otwarci w kwestiach spornych, w tym konfliktu izraelsko-palestyńskiego. Korzystne efekty utrzymywały się co najmniej pięć miesięcy.

Można również umieścić spór w szerszym kontekście życia. W gorącej dyskusji zapominamy o wielu aspektach tożsamości, wartościach i talentach, jakby cała nasza wartość zależała od racji w jednej sprawie. Przypomnienie sobie lojalności, kreatywności lub poczucia humoru może zmniejszyć poczucie zagrożenia. Metoda wydaje się skuteczniejsza u osób uznających możliwość własnej stronniczości.

Wreszcie trudne emocje można potraktować jako oznakę rozwoju. Eksperymenty pokazują, że przypomnienie o możliwości rozwoju poznawczego sprzyja konstruktywniejszym rozmowom z osobami myślącymi inaczej. Błędy stają się okazją do nauki, a przyjęcie, że dawne przekonania były nieprawidłowe, jest łatwiejsze.

Dolbier i jej współpracownicy zaznaczają, że wiele technik wymaga sprawdzenia w różnych kontekstach i zapewne pojawią się kolejne. Dotychczasowe badania stanowią jednak obiecujący początek. Autor zamierza korzystać z części tych metod, gdy podważane będą jego własne przekonania.